Ana Sayfa / NEDEN / Tsunami Nedir, Nasıl Oluşur?
Tsunami Nedir, Nasıl Oluşur? 1

Tsunami Nedir, Nasıl Oluşur?

Bu yazımızda tsunami nedir, nasıl oluşur, tsunami nerelerde görülür ve tarihteki önemli tsunamiler nelerdir anlatacağız.

Tsunami Nedir?

Japoncada liman dalgası anlamına gelen tsunami, dev dalgalara verilen addır. Tsunami okyanus ya da denizlerin tabanında meydana gelen deprem, volkan patlaması gibi olaylara bağlı olarak, taban çökmesi, zemin kaymaları gibi tektonik olaylar sonucu denize geçen aşırı enerji nedeniyle oluşan uzun periyotlu deniz dalgasına denmektedir.

Denizaltındaki depremlerin tsunamiye sebep olduğu fikrini ilk kez Yunan tarihçi Thukydides, Peloponnesos Savaşları kitabında ortaya atmıştır. Bu kelime ilk defa 15 Haziran 1896’da Japonya’da yaşanan ve 21 bin kişinin ölümüyle sonuçlanan Büyük Meiji Tsunamisi’nden sonra, Japonların dünyaya yaptığı yardım çağrısında yer almış ve dünya dillerine yerleşmiştir.

Tsunami Nasıl Oluşur?

Deniz zemininde meydana gelen zemin hareketlerine neden olan faktörler, zemine yakın bölgede yer alan suyun yüzeye doğru itilmesine neden olur. Büyük bir hızla itilen su ilk etapta büyük dalgaları oluşturmaz.

Derin bölgelerdeyken sadece yüksek hızda ilerleyen deniz suyu, denizin derinliği azaldığı zaman hızı kesildiği için yükselmeye başlar. Bu durum 35 metre yüksekliğine kadar ulaşabilen dev dalgaların oluşmasına neden olur. Çok büyük olan bu dalgalar yüksek hızlı bir şekilde karaya ulaşır ve karanın kilometrelerce ilerisine kadar ilerleyebilir. Yaşanan bu olay tsunami oluşumu olarak bilinir.

Tsunamiler oluşum sırasında 3 evreden geçer;

1. Oluşum Evresi: Okyanus tabanındaki yer kabuğu kırılarak deprem oluşur. Bunun sonucunda okyanus ya da deniz suyunun dengesi bozulur ve su kütlesi karıştırılır.

2. Yayılma Evresi: Oluşan dalgalar açık denizlerden kıyılara doğru hızla yayılır.

3. Sel-Tufan Evresi: Karalar, kıyılardaki yerleşim alanları, tesisler, limanlar su altında kalır.

Tsunami Nerelerde Görülür?

Denizden yüksekliği 10 metreden az olan ve kıyıdan 1 km içeride bulunan tüm karalar tsunami açısından riskli bölgelerdir. Kıyı kentlerinin hızla büyümesi veçarpık yapılaşma tehlikenin boyutlarını daha da artırmakta olup; Tokyo, Osaka-Kobe-Kyoto, Manila, Rio de Janerio, Lima, Los Angeles, San Francisco, Seattle, New York, Honolulu, Puerto Rico, Lizbon, Barcelona, Genova, Napoli, Nice, Pire, İzmir, İstanbul, Antalya, Mersin, İskenderun İskenderiye, Jakarta, Sydney, Melbourne gibi şehirler tsunami tehdidi altındaki mega kentlerdir. T

Dünya üzerinde oluşan tsunamilerin çoğu Pasifik Okyanusu ve çevresinde oluşur çünkü Pasifik Okyanusu çoğunlukla sui le kaplı olan bir levha üzerindedir.Ayrıca bu bölgede, görülen depremlerin %81’inin oluştuğu “Pasifik Deprem Kuşağı” da vardır. Tsunamiler sadece kıyılarda veya adalarda görülür. Son 10 yıl içinde tsunami görülen yerler arasında Japonya (2011), Şili (2010) ve Hint Okyanusu ve çevresi (2004) vardır.

Tsunamiden Korunmak için Ne Yapmalı?

  • Tsunami olacağı farkına varıldıysa kayıplar yaşamamak için dalgaların ulaşamayacağı kadar yüksek yerlere çıkılmalıdır.
  • Meydana gelen şiddetli depremler sonrasında resmi makamlar tarafından yapılan tsunami uyarıları dikkate alınmalıdır.
  • Tsunami tek bir dalga şeklinde meydana gelmez. İlk dalga kıyıya vurduktan saatler sonra ikinci dalga kıyıya ulaşabilir. Bu yüzden ilk dalgadan hemen sonra etki alanına gidilmemelidir.
  • Dalgalar yüksek hıza sahip olduğu için dalgalardan kaçarak kurtulmak mümkün değildir. Eğer tsunami kaçamayacak kadar yakına ulaştıysa kesinlikle yüksek bir yerlere çıkarak beklenmelidir.

Tarihteki Önemli Tsunamiler

 

  • Tarihte kaydedilen en eski tsunami M.Ö. 1630’da Yunanistan’da Santorini Adası’nda yanardağ patlaması ile oluşmuştur. Girit’i yıkan dalgaların Minos uygarlığının sonunu da hazırladığı düşünülür.
  • 21 Temmuz 365’te İskenderiye’de 50 binden fazla kişinin depremin yol açtığı tsunamide öldüğü bilinir.
  • 1607 yılında Bristol Tsunamisi’nde İngiltere’de 2 bin kişi hayatını kaybetmiştir.
  • 1609’da Rodos Tsunamisi sebebiyle yaklaşık 10 bin kişi ölmüştür.
  • 7 Temmuz 1692’de Jamaika’da depremin yol açtığı tsunamide binlerce kişi ölmüştür.
  • 1700’de Cascadia Tsunamisi’nde Amerika kıtasının Kuzeybatı Pasifik açıklarında büyük bir deprem meydana gelmiş ve bu deprem dev dalgalara neden olmuştur. Depremin yol açtığı tsunamide yaklaşık 30 bin kişi ölürken Japonya’da bu felaketin sebep olduğu hasarı anlatan 300 yıllık kayıtlar bulunmuştur.
  • 1755 yılında Lizbon Tsunamisi ile 15 metreyi bulan dalgalar yüzünden Portekiz’in üçte birinden fazlası, yaklaşık 100 bin kişi hayatını kaybetmiştir. Voltaire’in Candide (İyimserlik) isimli yapıtında bahsettiği bu olayda, açık denizdeki deprem ve ardından gelen dalgalar büyük zarara yol açmıştır. Barbados’ta bile hissedilen olay, Atlas Okyanusu’nun bir ucundan diğerine hasar verdiği bilinen tek tsunamidir.
  • 8 Ağustos 1868’de Şili’de 15 metreyi bulan dalgalar yüzünden binlerce kişi ölmüştür.
  • 1883’te Krakatoa Volkanı Patlaması’nda patlamaların sesi 3000 mil uzaktaki Rodriquez Adası’nda, Sri Lanka’da, Bangkok’ta, Avustralya’nın batı kıyılarından bile duyulmuştur. Patlama sonucu meydana gelen tsunamide 36 bin kişi ölmüştür.
  • 1896’da Sanriku Tsunamisi’nde 30 metrelik dev dalgalar yüzünden Japonya’nın kuzeydoğusunda 280 kilometrelik sahil şeridi yıkılmış ve 20 binden fazla insan ölmüştür.
  • 28 Aralık 1908’de İtalya’daki depremde Sicilya’da yaklaşık 120 bin kişi ölmüştür.
  • 1 Eylül 1923’te Japonya’da 11 metrelik dalgalar Sagami Körfezi, Kanto Ovası, Atami ve Nebuvaka’yı tahrip etmiş, bu olayın neticesinde yaklaşık 150 bin kişi hayatını kaybetmiştir.
  • 3 Mart 1933’te Japonya’da meydana gelen tsunamide, Sanriku’da 2990 kişi ölmüştür.
  • 1 Nisan 1946’da Alaska’da 35 metreye ulaşan dalgalar Hilo, Havai ve Aleut adalarını yıkmış, 165 kişinin ölümüne sebep olmuştur. Tsunami Alaska kıyılarından başlayıp beş saatte Havai’ye varmıştır.
  • 1960’ta 9,5 şiddetindeki deprem ile kayıtlara geçen Şili’de, yüzyılın en büyük dalgaları yaklaşık 2300 kişinin ölümüne yol açmıştır. Dalgalar, saatte 750 kilometre hızla yaklaşık 17 bin kilometre yol kat etmiş ve Japonya kıyılarına ulaşmıştır.
  • 1963’te İtalya’da Vajont Barajı’nda, meydana gelen heyelan yüzünden oluşan tsunami yüzünden 2 bin kişi ölmüştür.
  • 28 Mart 1964’te Alaska’daki tsunamide, 30 metreye ulaşan dalgalar 130 kişinin hayatını kaybetmesine sebep olmuştur.
  • 17 Ağustos 1976’da Filipinler’de Mindanao Adası’nda 8 bin kişi tsunamide ölmüştür.
  • 18 Temmuz 1979’da yanardağ patlaması yüzünden oluşan tsunamide Endonezya’nın Lomblem Adası’nda 539 kişi ölmüştür.
  • 16 Ekim 1979’da denizin dibindeki toprak kaymaları yüzünden Fransa’da Nice’te oluşan tsunamide 23 kişi yaşamını yitirmiştir.
  • 1 Eylül 1992’de Nikaragua’da depremin yol açtığı tsunamide, 11 metrelik dev dalgalar 170 kişiyi öldürmüştür.
  • 12 Aralık 1992’de Flores Adası’nda 1690, Babi Adası’nda 263 kişi tsunami yüzünden ölmüştür.
  • 12 Temmuz 1993’te Japonya’da Okuşiri Adası’nda deniz dibindeki deprem yüzünden oluşan tsunami ile 200 kişi hayatını kaybetmiştir.
  • 3 Haziran 1994’te Endonezya’da Batı Cava’da 60 metreyi bulan dalgalar 223 kişinin ölümüne neden olmuştur.
  • 11 Kasım 1994’te Mindoro Adası’nda tsunami yüzünden 70 kişi ölmüştür.
  • 21 Şubat 1996’da Peru’nun kuzey sahilinde deprem yüzünden meydana gelen tsunami ile 12 kişi hayatını kaybetmiştir.
  • 17 Temmuz 1998’de Papua Yeni Gine’deki depremde denizin altındaki zemin kaymasıyla meydana gelen tsunami nedeniyle 3 bin kişi ölmüştür.
  • 26 Aralık 2004’te Endonezya’nın Sumatra Adasın’daki 9,2 büyüklüğündeki deprem ile oluşan tsunami, Güney Asya’da 200 binden fazla kişinin hayatına mal olmuştur. Kaydedilen en büyük 3. Deprem, bugüne kadarki tahrip gücü en yüksek tsunamiye yol açmıştır. Hint Okyanusu’na kıyısı olan dört ülke, 10 katlı bina yüksekliğindeki dalgalardan etkilenmiştir.
  • 11 Mart 2011’de Japonya’nın Töhoku bölgesinde 9,0 büyüklüğünde oluşan depremden sonra dalgaların boyu 37.9 metreye kadar ulaşmış, bu dalgalar yaklaşık 500 kilometre hızla Havai’ye varmıştır. Tsunami tüm Pasifik’e yayılırken Güney ve Kuzey Amerika’da, Alaska’dan Şili’ye kadar olan bölgede tsunami uyarıları yapılmış, Fukuşima Nükleer Elektrik Santrali’nde de tsunami sonucu kazalar meydana gelmiştir. Deprem ve tsunamide 15 binden fazla insan ölmüş, yaklaşık 3700 kişi halen bulunamamıştır.

 

Bir cevap yazın